Architektura ekstremalna – mieszkalna twierdza przeciwpożarowa prosto z Japonii.

Ten budynek ma ochronić 80 000 osób przed śmiercią w płomieniach! Wytrzyma nawet 900°C!

W tym artykule przeczytasz o:

1. Najdłuższy budynek mieszkalny w Japonii, który pełni za razem funkcję olbrzymiej ściany przeciwogniowej.
   • Dlaczego powstał?
   • Co czyni go tak niezwykłym?
   • Nie tylko architektura i planowanie. Zaangażowanie lokalnej społeczności równie istotne!
2. Super ciekawe – jak w Japonii wyposażone są place ewakuacyjne?
   

Zamiast słowa wstępu, tych oto kilka niesamowitych faktów:

• Najdłuższy budynek w Japonii – rozciąga się na 1,2km i składa z 18 segmentów.
• Wysoki na 40 m (13 kondygnacji), zaprojektowany, aby wytrzymać temperaturę 900°C i płomienie sięgające 30m.
• Ma ochronić przed rozprzestrzeniającym się ogniem do 80,000 osób ewakuowanych z okolicznych terenów.
• Segmenty nr 12 i nr 13 to olbrzymie magazyny wody pitnej, żywności, leków i innych zasobów niezbędnych do przetrwania okresu 7 dni dla 80,000 osób.
• Znajduje się w nim 2400 lokali mieszkalnych dla 7000 osób.

---

Zdjęcia porównawcze:
Góra: Kompleks Shirahige East w roku 1984 (źródło: https://www.toshiseibi.metro.tokyo.lg.jp/dainiseibi/shikozumi/shahige_higashi)
Dół: Kompleks Shirahige East w roku 2024 (źródło: Google Earth)

Dlaczego budynek Shirahige East w ogóle powstał?

Archipelag Japoński, jako część Pacyficznego Pierścienia Ognia, to najbardziej aktywny sejsmicznie rejon Ziemi. Od wieków ludność zamieszkująca ten obszar musiała mierzyć się jednak nie tylko ze skutkami nacierających na siebie płyt tektonicznych, ale również z katastrofami następującymi po trzęsieniach. Mowa tu przede wszystkim o tsunami oraz pożarach.
Historycznie, to właśnie ogień stał się najgrożniejszym żywiołem, odpowiedzialnym za śmierć wielu mieszkańców Wysp Japońskich. Najtragiczniejszy w skutkach był pożar jaki pojawił się w gęsto zabudowanym Tokio i okolicach po Wielkim Trzęsieniu w Kanto w 1923 roku. Według szacunków, więkość z ponad 100 000 ofiar zginęła w płomieniach. Kolejne silne trzęsienia ziemi z roku 1964 (Niigata) oraz roku 1968 (Tokachi) również nie pozostawiły złudzeń co do słabiutkiej ochrony przeciwpożarowej terenów zurbanizowanych. Opinia publiczna coraz głośniej zaczęła domagać się wprowadzenia skutecznych środków przeciwdziałających skutkom katastrof naturalnych oraz pilnego wyznaczenia bezpiecznych stref ewakuacyjnych.

Z końcem lat 60-tych strona rządowa jak i władze metropolitalnego Tokio przystąpiły do opracowania strategii mających na celu ochronę ludności przed skutkami katastrof naturalnych. W 1972 roku, władze metropolitalne wybrały obszar Shirahige East jako obszar modelowy i zleciły wykonanie masterplanu, do którego opracowania zaproszono firmy projektowe, środowiska akademickie oraz lokalną społeczność.

A dlaczego właśnie ta lokalizacja stała się modelową? Aby szczegółowo to wyjaśnić, muszę przytoczyć jeszcze jeden epizod z 1923 roku (Wielkie Trzęsienie Ziemi w Kanto).
Najbardziej wstrząsająca tragedia z tego okresu wydarzyła się w składzie odzieży wojskowej Honjo (Honjo Army Clothing Depot), gdzie na otwartych terenach składu schronienia szukały dziesiątki tysięcy ewakuujących się osób. Ludność ta uciekała przed rozprzestrzeniającym się pożarem, będącym skutkiem trzęsienia. Niestety, silny wiatr towarzyszący nadciągającemu tajfunowi, wywołał tam burzę ogniową, w której zgineło 30 000 osób. Głównym powodem tak wysokiej liczby ofiar był fakt, iż tereny magazynów zlokalizowane były bezpośrednio nad rzeką Sumida, która odcięła ewakuowanym drogę ucieczki. Jako iż wiele mostów zostało zniszczonych, nieliczne ocalałe konstrukcje były stale nieprzejezdne ze względu na ogromną liczbę uciekinierów i dobytek, który starali się ocalić. Osoby zgromadzone na terenie składu odzieży Honjo znalazły się w potrzasku… Wielu z nich w desperackim akcie decydowało się na skok do rzeki, jednak to również nie dawało szansy na ratunek.

W latach 60-tych przewidywano, iż w razie wystąpienia silnego trzęsienia ziemi, właściwie cały obszar delty Koto (rejon ujścia rzek do Zatoki Tokijskiej) narażony będzie na podobne w skutkach tragiczne pożary. Tereny Tsutsumidori, na których położony jest kompleks Shirahige East charakteryzują się podobnymi uwarunkowaniami jak obszar składu odzieży wojskowej Honjo – w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki Sumida, otoczone niską drewnianą zabudową podatną na niekontrolowane rozprzestrzenianie się ognia (stan na rok 1974).

Właśnie te uwarunkowania i fakt, iż władze metropolitalne były w stanie tanio pozyskać wybrane działki, sprawiły, iż obszar wytypowano na miejsce powstania tego modelowego i pionierskiego założenia.

Co czyni budynek Shirahige East tak niezwykłym?

W 1974 roku ukończono projekt architektoniczny Shirahige East.
Budowę rozpoczęto w marcu 1975 roku i ukończono po 6 latach.

Działka na której powstał kompleks jest wąska i rozciąga się w kierunkach północ – południe. Od wschodu graniczy z szeroką ulicą, od zachodu z rzeką Sumida. Strefa ewakuacyjna zaplanowana została jako park zlokalizowany między budynkiem mieszkalnym a rzeką.

(źródło podkładu: Google Earth)

Aby w tych uwarunkowaniach zapewnić efektywny system unieszkodliwiania skutków katastrof, wprowadzono następujące rozwiązania:

• Na działce powstaje długi na 1,2 km kompleks wysokiej na 40m zabudowy wielorodzinnej. Jest to 13 kondygnacji nadziemnych i jedna podziemna, która w sposób ciągły łączy ze sobą wszystkie 18 segmentów budynku.
• Na działce powstaje park o powierzchni 9 hektarów, który w razie zagrożenia ma służyć jako plac ewakuacyjny.
• W razie zagrożenia, okoliczni mieszkańcy dostają się na plac ewakuacyjny poprzez bramy zlokalizowane w strategicznych punktach. Budynek wielorodzinny wyposażono w 5 takich bram.
• Gdyby w razie trzęsienia ziemi wały przeciwpowodziowe na rzece Sumida zostały zniszczone, plac ewakuacyjny mógłby zostać zalany. Aby temu zapobiec, teren parku został wyniesiony o dodatkowe 3,5m ponad wyjściową wysokość terenu.
• Plac ewakuacyjny ma pomieścić do 80 000 ewakuowanych i zapewnić im warunki do przetrwania tam 7 dni po katastrofie. Całe dwa segmenty budynku to olbrzymie magazyny wody pitnej, żywności, leków i innych niezbędnych zasobów.
• W centralnej części placu ewakuacyjnego ustanawia się Centrum Operacyjne (Distaster Prevention Center), funkcjonujące jak centrala zarządzająca wszystkimi zadaniami związanymi z ewakuacją i przeciwdziałaniem skutkom katastrofy.
• Budynek Shirahige East od strony ulicy wyposażony jest w rolety przeciwpożarowe oraz systemy spryskiwaczy. Od strony parku zainstalowano działka wodne mające chronić plac ewakuacyjny przed iskrami oraz promieniowaniem cieplnym. Wszystkie przejścia, bramy i dylatacje posiadają system ognioodpornych drzwi i okiennic. Wszystko to w celu skutecznej i ciągłej ochrony przeciwogniowej.
• Wielotonowe zbiorniki z wodą umieszczono na dachach i w części podziemnej budynku.
• Budynek wyposażono w agregaty prądotwórcze.
• W budnku wielorodzinnym mieści się 2 400 lokali mieszkalnych, uzupełnionych przez usługi takie jak sklepy, przychodnia, szkoła podstawowa i gimnazjum, przedszkola, żłobki, urzędy, warsztaty, parkingi, obiekty sportowe oraz rekreacyjne.

Zdjęcia z pewnością dużo wyjaśnią:

Na górze: Bramy prowadzące na plac ewakuacyjny. Ponad bramami widać galerie osłonięte zielonymi okiennicami przeciwpożarowymi.
Na dole: Pomiędzy segmentem 12 i 13 przez budynek przebiega droga metropolitalna. W razie zagrożenia przejazd zamykany jest za pomocą opuszczanych bram przeciwpożarowych, galerie nad przejazdem również wyposażone są w stalowe rolety p.poż.
Segmenty 12 i 13 to wielkie 13-kondygnacyjne magazyny z żywnością, wodą pitną, lekami i innymi zasobami.

Na górze, od lewej: Działko wodne; brama przeznaczona do ruchu kołowego; całkowite zamknięcie między segmentami.
Na dole: Widok na plac ewakuacyjny, na którym aktualnie znajduje się park i tereny rekreacyjno-sportowe (ale w każdej chwili mogą zamienić się w miejsce pobytu ewakuowanych).

Na dachach umieszczono olbrzymie zbiorniki na wodę (żółte cysterno-podobne elementy). Zapasy wody zgromadzono również w kondygnacji podziemnej. (źródło: Google Earth)

Aby zapewnić bezpieczeństwo konstrukcji i oczekiwaną odporność ogniową budynku wielorodzinnego, przy projektowaniu przyjęto następujące NIESAMOWITE wytyczne:

• Dla zagrożenia pożarowego przyjęto najgorszy przewidywany scenariusz, czyli:
  □ temperatura – 900°C
  □ wysokość płomieni – 30m
  □ promieniowanie cieplne z odległości 50m – 30.000 kcal/m²*h
• Jako, iż grunty na których powstał budynek są bardzo podatne na upłynnienie, fundamenty oparto na palach sięgających 30m pod powierzchnię terenu.
• Konstrukcję zaprojektowano, aby była w stanie wytrzymać trzęsienie ziemi o magnitudzie 8,2 Mw (Wielkie Trzęsieni w Kanto – 7,9 do 8,2 Mw, w zależności od źródła).

Architektura to nie wszystko!

To zaangażowanie lokalnej społeczności gwarantuje skuteczną ochronę przed skutkami katastrof naturalnych.

Mimo, iż kompleks Shirahige East nigdy jeszcze nie miał okazji zostać przetestowany w ekstremalnej sytuacji kryzysowej, nierozsądnym byłoby spocząć na laurach. Niedopuszczalnym jest założenie, iż Tokio jest całkowicie odporne na skutki katastrof naturalnych.
Mieszkańcy kompleksu Shirahige East regularnie biorą udział w ćwiczeniach, stale przygotowując się do walki z żywiołem. Obowiązkowe treningi odbywają się co roku i polegają nie tylko na testowaniu zdolności ewakuacji, ale również na kontroli wyposażenia i magazynowanych dóbr (żywność, woda, leki).

Niestety, jak podają tokijskie media, z biegiem lat, zdolność organizacyjna i ewakuacyjna mieszkańców stale spada wraz z postępującym starzeniem się lokalnej społeczności. Ze statystyk wynika, iż sytuacja demograficzna w tym rejonie nie jest najgorsza, jednak młodsze pokolenia unikają angażowania się w akcje lokalnych komitetów. Mimo, iż samorządy organizują akcje propagujące wiedzę na temat zagrożeń, chętnych do poświęcenia swojego czasu na rzecz wspólnego bezpieczeństwa jest coraz mniej. Myślę, iż podobne postawy wynikają z faktu, iż rzeczywiste zagrożenie pożarowe maleje. Według danych z 1975 roku, ognioodporność okolicznej zabudowy wynosiła jedynie 6,8%. W roku 2016 już 43%. Podejrzewam, iż obecnie wskaźnik ten przekracza już 50%. Jest nieźle. Zwracam jednak uwagę na fakt, iż do osiągnięcia pełnych 100% jeszcze długa droga…

Mam nadzieję, że młodsze pokolenia (w Japonii, w Polsce i na całym świecie) zechcą wziąć na siebie trochę odpowiedzialności. Czy to za ewakuację, ochronę przeciwpożarową czy inne działania mające na celu dobro wspólne.

Zdjęcie archiwalne z ćwiczeń przeciwpożarowych (testy działek wodnych). Lata 80-te.
(źródło: https://www.toshiseibi.metro.tokyo.lg.jp/dainiseibi/shikozumi/shahige_higashi/gaiyou)

SUPER CIEKAWE! Toalety w chodniku? Paleniska w ławkach?
Wyposażenie placów (parków) ewakuacyjnych w Japonii – artykuł.

⇑⇑⇑ Temat omówiony w osobnym artykule, na przykładzie Parku Shirahige Wschód, czyli placu ewakuacyjnego w kompleksie Shirahige East. 

Na koniec:

Niedługo po silnym trzęsieniu ziemi i tsunami w 2011 roku (zniszczona elektrownia jądrowa w Fukushimie) powstał materiał w tokijskiej telewizji o kompleksie Shirahige East. Materiał pokazuje pomieszczenie techniczne, wyposażenie, magazyny żywności.

---

Źródła:
1. 新建築 (Shin Kenchiku), 1978年7月号 (numer lipiec, 1978), strony 239-246
2. Cabinet Office, Government of Japan website: https://www.bousai.go.jp/kyoiku/minna/machidukuri/matidukuri/jirei/jireinew/syousai113.htm
3. “Looking back on the 100 years after the Great Kanto Earthquake”, biała księga przygotowana przez Cabinet Office, Government of Japan: https://www.bousai.go.jp/en/documentation/white_paper/pdf/2023/SF1-1.pdf
4. Tokyo Bureau of Urban Development website:
https://www.toshiseibi.metro.tokyo.lg.jp/dainiseibi/shikozumi/shahige_higashi/gaiyou
5. 時代を画した再開発事業 6号 (Przełomowe projekty przebudowy, numer 6) wydane przez Urban Renewal Association of Japan: https://www.uraja.or.jp/wp-content/uploads/2021/11/50-06-sirahige-kamedaisyo.pdf
6. Zdjęcia archiwalne (Wielkie Trzęsienie Ziemi w Kanto, Honjo Army Clothing Depot): https://imagingkanto.trinity.duke.edu/collections/show/10.html
7. Wielkie Trzęsienie Ziemi w Kanto, wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Kantō_Earthquake